(3) Wyjaśnienie szersze do postępowania samodzielnych namaszczonych: Podział „ekstrawertyków”

   Przystępujemy do wyjaśnienia w sprawie podziału tych, którzy uznają przedmioty zewnętrzne za rzetelne, a których tutaj nazwaliśmy skrótowo „ekstrawertykami” czyli „zwróconymi na zewnątrz”. W tradycji buddyjskiej tego rodzaju osoby należały do szkoły nazywanej w sanskrycie sarwastiwada (sarvāstivāda), a w języku tybetańskim tamcie jopar mała lub tamcie jopa mała (thams cad yod par smra ba lub thams cad yod pa smra ba), co znaczy „mówienie, że wszystko jest”. Osoby należące do tego prądu są także nazywane bardziej ogólnie „słuchaczami”, śrawaka (śrāvaka). Wyróżniają się tym, że nie uznają za pozorność sznura, który przypomina węża, ani tego, co według ludzi zewnętrznych nazywane jest stałą, jedyną i swobodną osobą. Rozumieją bezosobowość osób, ale uznają za prawdę osobę słów (bytów, rzeczy).
   Wyjaśnienie podaje, że są ich dwa rodzaje. Jedni uznają nierzeczowość tego, co szczegółowe, a drudzy rzeczowość tego, co nieszczegółowe. Możemy zauważyć, że te dwa rodzaje są zgodne, co do tego, że kierują swą uwagę na zewnątrz – ku przedmiotom zewnętrznym, i starają się określić, co jest rzeczowe, a co nierzeczowe. Inny jest jednak ich przedmiot skupienia. Jedni skupiają się na szczegółach, a drudzy na tym, co nieszczegółowe, a zatem ogólne. Jedni wypowiadają się, że szczegóły są nierzeczowe, drudzy, że ogóły są rzeczowe. Widzimy więc pewną zgodność między nimi, przez to, że będą wysuwali podobne przypuszczenia.
   Pierwsi przez to, że uznają nierzeczowość tego, co szczegółowe, dopuszczają w pewien sposób rzeczowość tego, co nieszczegółowe, mimo że nie skupiają na niej swej uwagi, ponieważ przedmiotem ich badania jest to, co szczegółowe.
   Drudzy natomiast przez to, że uznają rzeczowość tego, co nieszczegółowe, dopuszczają w pewien sposób nierzeczowość tego, co szczegółowe, mimo że nie skupiają na niej swej uwagi, ponieważ przedmiotem ich badania jest to, co nieszczegółowe.
   Te spojrzenia „ekstrawertyczne”, w których uwaga została skupiona na rzeczach szczegółowych, zostały nazwane w omawianej księdze namcie lub namciepa (rnam bcas/rnam bcas pa), co ma swój odpowiednik w sanskryckim wyrazie sakara (sākāra). Te zaś spojrzenia „ekstrawertyczne”, w których uwaga została skupiona na rzeczach nieszczegółowych, zostały tutaj nazwane namme lub nammepa (rnam med/rnam med pa), co ma swój odpowiednik w sanskryckim określeniu aprakara (aprakāra) lub anakaratwa (anākāratva).
   Te rzeczy szczegółowe i nieszczegółowe można jeszcze inaczej nazwać rzeczami widzialnymi i niewidzialnymi, przy czym widzialne są właśnie szczegółowymi, a niewidzialne nieszczegółowymi. Te dwa różne spojrzenia na rzeczywistość odpowiadają w indyjskiej tradycji buddyjskiej podrzędnym szkołom należącym do sarwastiwady (sarvāstivāda), które zostały tam nazwane wajbaszika (vaibhāṣika, odpowiednik „szczegółowych”) i sautrantika (sautrāntika, odpowiednik „nieszczegółowych”). Nazwa wajbaszika oznacza „mówiących o szczegółach” lub „tych, którzy mówią o szczegółach” (po tybetańsku ciedraktu mała – bye brag tu smra ba), natomiast sautrantika (sautrāntika) to „zwolennicy mów (sutr)” (po tybetańsku dodepa – mdo sde pa).

⋘ ● ⋙

Niedaleko ludzkie od boskiego

Gdy żyłeś dobrze według obyczajów ludzkich,
niedaleko jesteś tych, co chodzą po krainach boskich.
Gdy wspinałeś się po stopniach bogów i ludzi,
w pobliżu jest zbawienie.

Nagardziuna, Rozprawa o nazwie «Sto rozumów», sanskr. prajñā śatika nāma prakaraṇa, tyb. shes rab brgya pa zhes bya ba'i rab tu byed pa, Tendziur (bstan 'gyur), tom 114, Pekin 2004, s. 1301. Tłumaczenie z języka tybetańskiego: Jakub Szukalski.

།མི་ཡི་ཆོས་ལུགས་ལེགས་སྤྱད་ན།
།ལྷ་ཡུལ་བགྲོད་པ་ཐག་མི་རིང༌།
།ལྷ་དང་མི་ཡི་ཐེམ་སྐས་ལས།
།འཛེགས་ན་ཐར་པ་གམ་ན་འདུག

ཞེས་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས་མཛད་པའི་ཤེས་རབ་བརྒྱ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ལས་བྱུང་ངོ༌། 

 

Dwanaście odgałęzień pism

Dwanaście odgałęzień pism
(dwunastorakie pisma)
གསུང་རབ་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས།
(gsung rab yan lag bcu gnyis)
द्वादशधर्मप्रवचन
(dvādaśa dharmapravacana)

   Podział na te dwanaście odgałęzień jest już podawany przez dawnych uczonych buddyjskich z Indii, jak Nagardziuna (II/III w.). Pojawia się on często w wyjaśnieniach zawartych w tybetańskim Tendziurze (bstan 'gyur). Nie miałem jednak możliwości, by zbadać, kto pierwszy dokonał takiego podziału. Mańdziuśrikirti (mañjuśrīkīrti, ok. VII w.) napisał o nim doniośle:¹ „święty to przebudzony (buddha), który zna wszystkie szczegóły, a słowo (dharma) to dwanaście odgałęzień pism (przemów)”.
   Tutaj tybetańskie i sanskryckie nazwy tych odgałęzień wraz z tłumaczeniami:
   1) zestaw mów lub skrzynia mów:
      सूत्रान्त sūtrānta, pokrewne z सूत्रपिटक sūtrapiṭaka
      མདོའི་སྡེ་ mdo'i sde (także མདོ་སྡེ་ mdo sde)
   2) śpiewne opowieści lub pieśni:
      गेय geya
      དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ dbyangs kyis bsnyad pa
      (w skrócie དབྱངས་བསྙད་ dbyangs bsnyad)
   3) proroctwa lub przepowiednie:
      व्याकरण vyākaraṇa
      ལུང་དུ་བསྟན་པ་ lung du bstan pa (w skrócie ལུང་བསྟན་ lung bstan)
   4) wiersze:
      गाथा gāthā
      ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ tshigs su bcad pa (w skrócie ཚིགས་བཅད་ tshigs bcad)
   5) celowe wypowiedzi lub przydatne wypowiedzi lub aforyzmy
      (nauki ogólne, nieskierowane do szczególnych osób):
      उदान udāna
      ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ ched du brjod pa (w skrócie ཆེད་བརྗོད་ ched brjod)
   6) początki rozmów lub podstawy rozmów lub założenia
      (skierowane do szczególnych osób)
      निदान nidāna
      གླེང་གཞི་ gleng gzhi
   7) wypowiedzi o zrozumieniu lub wypowiedzi o przeżyciach
      (w tej kategorii znajdują się różne życiowe opowieści
      lub opowieści o życiu)
      अवदान avadāna
      རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ rtogs pa brjod pa (w skrócie རྟོགས་བརྗོད་ rtogs brjod)
   8) „tak było” lub wydarzenia lub wypadki lub zeznania,
      świadectwa itp.
      इतिवृत्तक itivṛttaka
      དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བ་ de lta bu byung ba
   9) pokolenia żyć lub żywoty
      जातक jātaka
      སྐྱེས་པའི་རབས་ skyes pa'i rabs (w skrócie སྐྱེས་རབས་ skyes rabs)
   10) rozległości lub bardzo obszerne
      वैपुल्य vaipulya
      ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་ shin tu rgyas pa
   11) dziwy lub dziwne zdarzenia lub cuda lub zdziwienia
      lub podziwy
      अद्भुत adbhuta
      རྨད་དུ་བྱུང་བ་ rmad du byung ba
   12) ustalenia lub ustanowienia lub dogmaty
      उपदेश upadeśa lub निर्णय nirṇaya
      གཏན་ལ་དབབ་པ་ gtan la dbab pa

 

Tłumaczenia angielskie dwunastu odgałęzień u słownikarzy tybetańskich i buddologów

Rangjung Yeshe:
twelve aspects of excellent speech:
1) General Discourses (mdo sde);
2) Proclamations in Song (dbyangs su bsnyad pa);
3) Prophecies (lung du bstan pa);
4) Poetic Pronouncements (tshigs su bcad pa);
5) Special Aphorisms (mched du brjod pa);
6) Declarations (gleng gzhi);
7) Narratives (rtogs pa brjod pa);
8) Parables (de lta bu byung ba);
9) Succession of Former Lives (skyes pa'i rabs);
10) Extensive Sayings (shin tu rgyas pa'i sde);
11) Marvels (rmad du byung ba);
12) Established Doctrines (gtan la dbab pa).

Tenże na innym miejscu:
twelve divisions of the teachings.
1) མདོ་འི་སྡེ་ general teachings.
2) དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེ་ hymns and praises.
3) ལུང་དུ་བསྟན་པའི་སྡེ་ prophecies.
4) ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེ་ teaching in verse.
5) ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེ་ aphorisms.
6) གླེང་གཞིའི་སྡེ་ pragmatic narratives.
7) རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་སྡེ་ biographical narratives.
8) དེ་སྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ་ narratives of former events as examples.
9) སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་སྡེ་ jantakam narratives of former births.
10) ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེ་ extensive teachings.
11) རྨད་དུ་བྱུང་བའི་སྡེ་ narratives of marvels.
12) གཏན་ལ་དབབ་པའི་སྡེ་ teachings in profound doctrines.

Alexander Berzin:
The twelve classes of Buddha's scriptural (verbal) teachings divided according to a textual point of view – namely,
(1) expositions on themes of practice,
(2) melodic verses,
(3) revelatory accounts,
(4) metered verses,
(5) special verses,
(6) ethical narratives,
(7) illustrative accounts,
(8) ancient narratives,
(9) past life accounts,
(10) epic presentations,
(11) fabulous accounts, and
(12) decisive explications.

Tsepak Rigdzin:
dvādaśa dharmapravacana/ Twelve scriptural categories.
1. མདོའི་སྡེ། sūtram/ sets of discourses
2. དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེ། geyam/ intermediate verses
3. ལུང་དུ་བསྟན་པའི་སྡེ། vyākaraṇam/ prophetic teachings
4. ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེ། gātha/ versified teachings
5. ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེ། udānam/ specific teachings
6. གླེང་གཞིའ་སྡེ། nidānam/ introductory teachings
7. རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་སྡེ། avadānam/ parables
8. དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ། itivṛttakam/ legends
9. སྐྱེས་པའི་རབ་ཀྱི་སྡེ། jātakam/ life stories
10. ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེ། vaipulyam/ grand teachings
11. རྨད་དུ་བྱུང་བའི་སྡེ། adbhūta dharma/ marvellous teachings
12. གཏན་ལ་ཕབ་པའི་སྡེ། upadeśa/ finalized teachings.

Przypis:
1  Ārya mañjuśrī nāma saṃgīti vyākhyanaṃ, tyb. 'phags pa 'jam dpal gyi mtshan yang dag par brjod pa'i rnam par bshad pa (Wzniosłe omówienie wypowiadania szczerze imienia Mańdziuśriego), Tendziur (bstan 'gyur), tom 8 w wyd. dpe bsdur ma, Pekin 1995, s. 398.

Dobre spanie

Żyć słowem na tym i na tamtym świecie

to spać dobrze.

Zdanie to pochodzi ponoć z księgi o nazwie Udānavarga (tyb. ched du brjod pa'i tshoms), jednak w dokładnie takim tybetańskim zapisie, z którego zostało tutaj przetłumaczone na polski, widnieje ono tylko jako przytoczenie wypowiedzi w dwóch wyjaśnieniach: (1) Nandiprija (nandipriya, tyb. dga' byed snyan pa), brgya lnga bcu pa zhes bya ba'i bstod pa'i 'grel pa (Wyjaśnienie pochwał nazwanych „Sto pięćdziesiątką”), sanskr. śata pañca śatika nāma sya stotra ṭīka, Tendziur (bstan 'gyur), tom 1 w wyd. dpe bsdur ma, s. 398; (2) Ciandrakirti (candrakīrti, tyb. zla ba grags pa), dbu ma rtsa ba'i 'grel pa tshig gsal ba zhes bya ba (Zasadnicze wyjaśnienie rdzenia nazwane „Wyraźnymi wyrazami”), sanskr. mūla mādhyāmika vṛtti prasanna pada nāma, Tendziur (bstan 'gyur), tom 60 w wyd. dpe bsdur ma, s. 246. Przekład zdania z języka tybetańskiego: Jakub Szukalski.

 

།འཇིག་རྟེན་འདི་དང་ཕ་རོལ་དུ།

།ཆོས་སྤྱོད་པ་ནི་བདེ་བར་ཉལ།

 

Szczegół z rysunku na karcie,
ze zbiorów czcigodnego Jongzina Tenzina Namdaka (skan: J. Szukalski)

Nieunikniona próba

Jeśli będziesz się chełpił szlachetnym klejnotem,

zostanie on wypróbowany w tyglu.

Słowa Tonpy Sienraba w jego żywocie Dri ma med pa gzi brjid rab tu 'bar ba'i mdo (Mowy o nieskalanym, błyszczącym blasku), t. 2, wyd. Tenzin Namdak, Delhi 1964–1967, s. 539. Tłumaczenie zdania z języka tybetańskiego: Jakub Szukalski.

འཕགས་པའི་ནོར་ལ་བརླམ་པ་ན། 

ཞུན་མཁར་ནང་དུ་སྦྱོང་བར་འགྱུར།

དྲི་མ་མེད་པ་གཟི་བརྗིད་རབ་ཏུ་འབར་བའི་མདོ་ལས་བྱུང༌།

O tym, że prawda może być szlachetna

   Czy określenie འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ ('phags pa'i bden pa bzhi, sanskr. catvāryāryasatyāni) należy rozumieć jako cztery szlachetne prawdy, czy cztery prawdy szlachetnych (osób)? Wydaje się, że odczytanie tego jako cztery szlachetne prawdy jest uprawnione, ponieważ mamy to określenie འཕགས་པ་ ('phags pa, sanskr. ārya) w tytułach wielu ksiąg buddyjskich mahajany i tam odnosi się ono do jakiejś księgi – szlachetna księga, szlachetna mahajana, szlachetna sutra itd. Można się też spotkać z określeniem ལུས་འཕགས་ (lus 'phags) – szlachetne ciało, w którym 'phags występuje w roli przymiotnika i nie daje innej możliwości przekładu (nie można w tym wypadku przetłumaczyć ciało szlachetnego).
   Można się też często spotkać z różnymi porównaniami, w których słowo 'phags określa rzeczy, a nie osoby. W tego rodzaju porównaniach mówi się, że coś jest „wznioślejsze” („szlachetniejsze”) i w tym wypadku 'phags określa nie tylko osoby, ale i rzeczy, np.:

   །སྟུག་པོའི་རྒྱན་གྱི་མདོ་སྡེ་འདི། །མདོ་སྡེ་ཀུན་ལས་འཕགས་པ་ཡིན།
   (stug po'i rgyan gyi mdo sde 'di/ mdo sde kun las 'phags pa yin)
   Ta Skrzynia mów o ozdobie Gęstego
   jest wznioślejsza od wszystkich skrzyń mów.¹

   བདག་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལས་འཕགས་པ།
   (bdag thugs rje chen po 'jig rten thams cad las 'phags pa)
   Ja, Łaskawy, wznioślejszy niż wszystkie światy.²
   [Czyli jakieś światy mogą być wzniosłe.]

   །ཆོས་རྣམས་ཀུན་ལས་འཕགས་ཞི་བ།
   (chos rnams kun las 'phags zhi ba)
   Wznioślejszy od wszystkich słów jest pokój.³

   །སྲིད་པ་ལས་འཕགས་མྱ་ངན་འདས།
   (srid pa las 'phags mya ngan 'das)
   Spoczynek wznioślejszy niż świat.⁴

   །ཐེག་པ་གཞན་ལས་འཕགས་པའི་དོན།
   (theg pa gzhan las 'phags pa'i don)
   Znaczenie wznioślejsze niż inne postępowania.⁵
 

Przypisy:
1  rgyan stug po bkod pa'i mdo, Kandziur (bka' 'gyur), tom 50 w wyd. dpe bsdur ma, s. 39.
2  snying rje chen po padma dkar po'i mdo, Kandziur (bka' 'gyur), tom 50, w wyd. dpe bsdur ma, s. 199.
3  dpa' bar 'gro ba ting nge 'dzin gyi mdo, Kandziur (bka' 'gyur), tom 55 w wyd. dpe bsdur ma, s. 694.
4  gsang ba'i snying po de kho na nyid nges pa, Kandziur (bka' 'gyur), tom 102 w wyd. dpe bsdur ma, s. 636.
5  rta mchog rol pa'i rgyud chen po, Kandziur, tom 103 w wyd. dpe bsdur ma, s. 301.

Dziesięć znaczeń „słowa” według Wasubandhu

Słowo (nauka, prawo, byt, rzecz)
ཆོས། tyb. chos, sanskr. dharma:

1) pojęcie ཤེས་བྱ། (shes bya)

2) droga ལམ། (lam)

3) spoczynek མྱ་ངན་འདས། (mya ngan 'das)

4) treść czucia (treść umysłu) ཡིད་ཀྱི་ཡུལ། (yid kyi yul)

5) zasługa བསོད་ནམས། (bsod nams)

6) życie ཚེ། (tshe)

7) przemowa (pismo) གསུང་རབ། (gsung rab)

8) wydarzenie འབྱུང་འགྱུར། ('byung 'gyur)

9) pewność ངེས། (nges)

10) słowny obyczaj (etyka, religia) ཆོས་ལུགས། (chos lugs)

Na podstawie tybetańskiego przekładu dzieła Wasubandhu (vasubandhu, tyb. dbyig gnyen, IV–V w.), rnam par bshad pa'i rigs pa, sanskr. vyākhyāyukti, Tendziur (bstan 'gyur), t. 77, wyd. dpe bsdur ma, Pekin 1998-2004, s. 98. Tłumaczenia wyrazów: Jakub Szukalski.